Մտածեք, թե քանի առանձին համակարգ պետք է ճիշտ աշխատեր, որպեսզի դուք կարողանաք կարդալ այս նախադասությունը։ Էլեկտրացանց, հեռահաղորդակցության ցանց, երեք մայրցամաքներում հավաքված սարք, վճարային համակարգ, որն ապահովում է այդ ամենի կենսունակությունը։ Դրանցից ոչ մեկը ձերը չէ։ Դրանց մեծ մասը ձեզ համար անտեսանելի է։ Բոլորն էլ ենթադրում են, որ մյուսները կշարունակեն աշխատել։ Այդ ենթադրությունը ժամանակակից կյանքի լուռ հիմքն է, և հենց դա է, որ համակարգային փլուզումը վերացնում է։

Ինչու մեկ ձախողումը երբեք միայն մեկ ձախողում չէ

Համակարգային փլուզումը չի նշանակում վատ տարի կամ ծանր ռեցեսիա։ Այն նշանակում է փոխկապակցված համակարգերի՝ տնտեսական, բնապահպանական, քաղաքական, սոցիալական, ձախողում, որոնք կառուցվել են միմյանցից կախվածության մեջ և երբեք չեն նախատեսվել միասին ձախողվելու համար։ Երեք առանձնահատկություն ժամանակակից տարբերակը դարձնում է եզակի վտանգավոր։

Առաջինը հենց փոխկապակցվածությունն է։ Տնտեսական ցնցումը վերածվում է սոցիալական անկարգությունների, ապա՝ քաղաքական կաթվածահարության, որտեղ յուրաքանչյուր փուլ սնուցում է հաջորդին։ Երկրորդը բարդությունն է. որքան խճճված է ցանցը, այնքան ավելի քիչ մարդիկ են հասկանում այն, և այնքան ավելի դժվար է այն վերանորոգել ճնշման տակ։ Երրորդը հետադարձ կապի օղակն է՝ կլիմայական սթրեսը սեղմում է ռեսուրսները, սակավ ռեսուրսները սրում են հակամարտությունը, իսկ հակամարտությունն ավելի է վատթարացնում շրջակա միջավայրը։ Համակարգը պարզապես չի կոտրվում։ Այն կոտրվում է այնպիսի եղանակներով, որոնք արագացնում են փլուզումը։

Արդեն իսկ գործող ճնշումները

Այս ամենից ոչինչ տեսական չէ։ Սթրեսային գործոնները տեսանելի են հենց հիմա՝ վերջին երկու տասնամյակների ընթացքում։

Կլիմայի փոփոխությունը դրանցից ամենադանդաղն ու ամենամեծն է։ Ավստրալիայի 2020 թվականի հրդեհները տեղահանեցին հազարավոր մարդկանց և ոչնչացրեցին էկոհամակարգեր՝ կանխատեսելով, թե ինչպես է բնապահպանական ցնցումը շաբաթների ընթացքում վերածվում սոցիալական և տնտեսական ցնցման։ Պարենային անվտանգություն, ջրամատակարարում, ապահովագրություն, միգրացիա. յուրաքանչյուրը մի ուղի է, որով տաքացող մոլորակը սթրես է հաղորդում մարդկային համակարգերին, որոնք այն կլանելու ոչ մի պաշար չունեն։

Անհավասարությունը գործում է ավելի լուռ, բայց այն հարվածում է հիմնական պատին՝ լեգիտիմությանը։ Երբ հարստությունը կենտրոնանում է, և բավականաչափ մարդիկ եզրակացնում են, որ համակարգն իրենց համար չէ, այն համաձայնությունը, որը պահում է ինստիտուտները, սկսում է մաշվել։ «Գրավիր Ուոլ Սթրիթը» շարժումը ավելի շուտ ոչ թե շարժում էր, այլ չափում՝ ցույց տալով, թե որքան հիասթափություն է կուտակվել մի համակարգի տակ, որը վերևից կայուն էր թվում։

Իսկ բևեռացումը վերացնում է այն միակ գործիքը, որը հասարակություններին ամենաշատն է պետք ճգնաժամի ժամանակ՝ միասին գործելու կարողությունը։ Համավարակը դա դաժանորեն պարզ դարձրեց։ Երկրները ոչ միայն չէին համաձայնում քաղաքականության շուրջ, այլև այլևս չէին կարողանում համաձայնության գալ փաստերի շուրջ, և հենց այդ անհամաձայնությունը դարձավ հանրային առողջության փոփոխական։ Մի հասարակություն, որը չի կարողանում կոնսենսուսի գալ հանգիստ պայմաններում, չի բացահայտի այդ կարողությունը սթրեսի տակ։ Ընդհանուր կապերը կամ կան, երբ ճգնաժամը գալիս է, կամ չկան։

Ինչպիսին է իրականում փլուզումը

Հետևանքները հետևում են ճանաչելի հաջորդականության։ Նախ անկարգություններն են՝ «Արաբական գարունը» ցույց տվեց, թե որքան արագ է դժգոհությունը վերածվում ապստամբության, երբ տնտեսական և քաղաքական դժգոհությունները համընկնում են։ Հետո գալիս է տնտեսական վարակը. 2008-ը սկսվեց ամերիկյան հիփոթեքային վարկերից և ավարտվեց համաշխարհային ռեցեսիայով, քանի որ ֆինանսական համակարգը յուրաքանչյուր տնտեսություն կապել էր մյուսին։ Իսկ բնապահպանական պաշտպանության միջոցները, որոնք թանկ են լավ ժամանակներում, վատ ժամանակներում առաջին զոհերից են. Ամազոնի անտառահատումները սնուցում են կլիմայի փոփոխությունը, որն էլ սնուցում է հենց այն անկայունությունը, որը թուլացրել էր պաշտպանության միջոցները։ Այս արատավոր շրջանը փոխաբերություն չէ։ Դա մեխանիզմ է։

Որտեղից է իրականում սկսվում դիմակայունությունը

Ազնիվ պատասխանը սկսվում է տանը՝ ավելի մոտ, քան քաղաքական քննարկումների մեծ մասն է ընդունում։ Ես տեսել եմ, թե ինչպես է սա տեղի ունենում երկու տասնամյակների ընթացքում Հայաստանի գյուղերում համայնքներ վերակառուցելիս, որոնք Խորհրդային Միության փլուզումից հետո գրեթե ամեն ինչ կորցրել էին և վերականգնվել էին ոչ թե որևէ գլոբալ շրջանակի, այլ դպրոցների, կլինիկաների, տեղական կարողությունների և վերականգնված վստահության միջոցով՝ կառուցված յուրաքանչյուր գյուղում առանձին-առանձին։ Դիմակայունությունը կառուցվում է հիմքից. համայնքները, որոնք դիվերսիֆիկացնում են իրենց տնտեսությունը, աճեցնում են իրենց սննդի մի մասը և ճանաչում են իրենց հարևաններին, պարզապես ավելի դժվար է կոտրել, քան այն համայնքներին, որոնք այդ երեքն էլ արտապատվիրել են։ Տեղական պարենային համակարգը երբեք չի հայտնվի լրատվականների գլխագրերում։ Բայց այն կշարունակի կերակրել մարդկանց, երբ գլխագրերը վատթարանան։

Հավասարությունը պետք է լինի նույն քննարկման մասը, ոչ թե որպես բարեգործություն, այլ որպես կառուցվածքային ճարտարագիտություն։ Այն հասարակությունները, որտեղ մեծ թվով մարդիկ կորցնելու ոչինչ չունեն, անկարգությունների համար նախապես պատրաստված հասարակություններ են. քաղաքականությունները, որոնք ընդլայնում են կայունության մեջ շահագրգիռ մարդկանց շրջանակը, դիմակայունության միջոցառումներ են, անկախ նրանից, թե ինչպես են դրանք կոչվում։

Համագործակցությունը նույնպես կարևոր է. Փարիզի համաձայնագիրը ապացույց է, որ սահմաններից այն կողմ հավաքական գործողությունները գոնե հնարավոր են։ Բայց արժե հստակ պատկերացում ունենալ գործողությունների հերթականության մասին։ Միջազգային շրջանակները շարժվում են կոնսենսուսի արագությամբ, իսկ կոնսենսուսը հենց այն է, ինչը փլուզումն առաջինն է քայքայում։ Համաձայնագրերին արժե ձգտել։ Բայց դրանց սպասելն արժանի չէ։

Ընտրությունը, որը մնում է տեղական

Ահա անհարմար թվաբանությունը. ճնշումները գլոբալ են, բայց պատրաստվելու կարողությունը հիմնականում տեղական է։ Ոչ մի գագաթնաժողով չի ամրապնդի ձեր համայնքի համախմբվածությունը, չի դիվերսիֆիկացնի դրա տնտեսությունը և չի կառուցի այն վստահությունը, որը որոշում է՝ հարևանները կհամագործակցե՞ն, թե՞ կմրցեն, երբ համակարգերը լարվեն։ Դա սովորական ժամանակներում, սովորական մարդկանց կողմից տարիների ընթացքում կատարվող աշխատանք է, և այդ տարիները հնարավոր չէ սեղմել, երբ սթրեսը գալիս է։

Մարտահրավերներն իրական են, և հակառակը ձևացնելը ոչ մեկին չի օգնում։ Բայց իրական է նաև այն լծակը, որը դեռ հասանելի է յուրաքանչյուրին, ով պատրաստ է օգտագործել այն։ Տեղեկացված եղեք, այո։ Հետո ավելի մոտիկից նայեք ձեր շրջապատին և սկսեք կառուցել այն բաները, որոնք կպահպանվեն, երբ ավելի մեծ համակարգերը չեն դիմանա։ Սա է իմ գրքի փաստարկը և իմ կյանքի գործը։

Աշխատանքը կամ սկսվում է, կամ՝ ոչ։ Ավելի լավ է, որ այն սկսվի մեզնից։

‍